Türkiye’nin dış ticaret açığı, Cumhuriyet’in kuruluşundan günümüze kadar ekonomik kalkınma
hedeflerini, sanayileşme çabalarını, döviz ihtiyacını ve büyüme politikalarını yakından etkileyen temel
sorunlardan biri olmuştur. Cumhuriyet’in ilk yıllarında kendi kendine yeten bir ekonomi oluşturma
hedefi öne çıkarken, ilerleyen yıllarda sanayileşme, enerji ihtiyacı, teknoloji ithalatı ve tüketim
alışkanlıkları dış ticaret dengesini belirleyen başlıca unsurlara dönüştü. Bugün karşı karşıya
olduğumuz tablo, yalnızca ihracatın ithalatı karşılayamaması değil, üretim yapımızın dış kaynaklara
bağımlılığının da bir göstergesidir.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında dış ticaret anlayışı
1923 yılında Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye, savaşlardan yıpranmış, üretim kapasitesi sınırlı ve
sanayisi yeterince gelişmemiş bir ekonomik yapıya sahipti. Ekonominin temelini tarım oluşturuyor,
sanayi ürünlerinin önemli bir bölümü dışarıdan karşılanıyordu. Bu nedenle ilk yıllarda yerli üretimi
geliştirmek, ekonomik bağımsızlığı güçlendirmek ve dışa bağımlılığı azaltmak öncelikli hedefler
arasındaydı.
1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrasında devletçilik politikalarının ağırlık kazanması, sanayi
yatırımlarının artırılmasına zemin hazırladı. Sümerbank ve Etibank gibi kuruluşlar aracılığıyla üretim
kapasitesi geliştirilmeye çalışıldı. Amaç, yalnızca ekonomik büyüme sağlamak değil, Türkiye’nin temel
ihtiyaçlarını kendi kaynaklarıyla karşılayabilmesiydi.
Ancak sermaye, teknoloji ve üretim kapasitesinin sınırlı olması, dış ticarette kalıcı bir denge
kurulmasını zorlaştırıyordu.
Sanayileşme ve ithalata bağımlılık
1950’li yıllardan itibaren tarımda makineleşme, altyapı yatırımları ve dış kaynak kullanımı ekonomik
gelişmenin önemli unsurları haline geldi. Bununla birlikte sanayi üretiminin ihtiyaç duyduğu makine,
yedek parça, petrol ve diğer ara mallarının ithalatı da arttı.
1960’lı yıllarda planlı kalkınma dönemine geçilmesiyle ithal ikameci sanayileşme modeli benimsendi.
Bu model, daha önce yurt dışından alınan malların Türkiye’de üretilmesini amaçlıyordu. Tekstil,
demir-çelik, otomotiv ve dayanıklı tüketim malları gibi alanlarda önemli adımlar atıldı.
Ne var ki yerli sanayinin üretim yapabilmesi için gerekli makinelerin, teknolojinin ve kimi ara
mallarının yine ithal edilmesi gerekiyordu. Böylece dış ticaret açığının temel nedenlerinden biri ortaya
çıktı: Türkiye nihai ürün üretme kapasitesini geliştirirken bu üretimin girdileri konusunda dışa
bağımlılığını bütünüyle ortadan kaldıramadı.
1970’li yıllarda petrol fiyatlarındaki yükselişler de enerji ithalatının maliyetini artırarak ekonomik
dengeleri zorladı.
1980 sonrası: Dışa açılma ve büyüyen açık
24 Ocak 1980 kararları, Türkiye ekonomisinde önemli bir dönüm noktası oldu. İhracata dayalı büyüme
modeli benimsendi, dış ticaret serbestleştirildi ve Türkiye dünya ekonomisiyle daha güçlü ilişkiler
kurmaya başladı. 1980’li yıllarda ihracatın artırılması yönünde önemli ilerlemeler sağlandı. Ancak
ithalatın da serbestleşmesi, tüketim mallarından yatırım ürünlerine kadar geniş bir alanda dış alımı
hızlandırdı.
1990’lı yıllarda ekonomik krizler, yüksek enflasyon, döviz dalgalanmaları ve finansman sorunları dış
ticaret dengesini olumsuz etkiledi. 1994 ve 2001 krizleri, döviz ihtiyacının ve ekonomik kırılganlıkların
ne kadar önemli olduğunu gösterdi.
2000’li yıllarda ihracat hacmi önemli ölçüde büyüdü. Otomotiv, tekstil, beyaz eşya, makine ve demir-
çelik sektörleri Türkiye’nin ihracatında güçlü konumlara ulaştı. Bununla birlikte enerji, elektronik,
kimya ve yüksek teknoloji ürünlerinde ithalat ihtiyacı devam etti. Üretim arttı ancak üretimin ithal
girdilere bağımlılığı da dış ticaret açığının kalıcı hale gelmesine neden oldu.
2025 verileri ne söylüyor?
Türkiye’nin dış ticaret açığının boyutunu anlamak için güncel rakamlara bakmak yeterli. TÜİK
verilerine göre 2025 yılında ihracat 273,4 milyar dolar, ithalat ise 365,4 milyar dolar olarak
gerçekleşti. Böylece dış ticaret açığı 92 milyar doları aştı. İhracatın ithalatı karşılama oranı da yüzde
74,8’e geriledi.
Bu rakamlar, Türkiye’nin ihracatta önemli bir kapasiteye ulaştığını ancak ithalat faturasını
karşılamakta zorlandığını gösteriyor. İthalatın yaklaşık yüzde 68,4’ünün ara mallarından oluşması,
üretim sisteminin dış girdilere bağımlılığını ortaya koyan önemli bir göstergedir. İmalat sanayisinin
toplam ihracattaki payının yüksek olması olumlu bir gelişmedir; ancak ihraç edilen ürünlerin yerli
katma değerinin artırılması gerekmektedir.
Dış ticaret açığını yalnızca ihracatın yetersizliğiyle açıklamak doğru değildir. Enerji fiyatları, döviz kuru,
iç talep, yatırım kararları, üretim teknolojisi ve ithal tüketim mallarına yönelim de belirleyicidir.
Özellikle petrol ve doğal gaz ithalatı, Türkiye’nin dış ticaret dengesi üzerinde önemli bir baskı
oluşturmaktadır.
Çözüm daha fazla üretim, daha yüksek katma değer
Dış ticaret açığını kalıcı biçimde azaltmanın yolu, ithalatı her koşulda kısmaktan geçmez. Üretimi
durduracak veya sanayinin ihtiyaç duyduğu girdilere erişimini zorlaştıracak politikalar, ihracat
kapasitesini de zayıflatabilir. Asıl hedef, ithal etmek zorunda kaldığımız ürünleri rekabetçi biçimde
Türkiye’de üretmek ve daha yüksek katma değerli ürünleri dış pazarlara sunmak olmalıdır.
Bunun için Ar-Ge yatırımlarının artırılması, teknoloji üretiminin desteklenmesi, mesleki eğitimin
güçlendirilmesi, enerji verimliliğinin yükseltilmesi ve yerli ara malı üretiminin geliştirilmesi gerekiyor.
Tarımda verimlilik artışı da gıda ithalatını azaltırken kırsal gelirleri güçlendirebilir. İhracatçıların
finansmana erişimi kolaylaştırılmalı, pazar çeşitliliği artırılmalı ve kur politikası öngörülebilir olmalıdır.
Cumhuriyet’in ekonomik bağımsızlık hedefi, bugün dış ticaret dengesi açısından yeniden
değerlendirilmelidir. Türkiye’nin önündeki temel mesele, yalnızca daha fazla mal satmak değil, sattığı
malın içindeki yerli emeği, teknolojiyi ve katma değeri artırmaktır. Dış ticaret açığı bir günde ortaya
çıkmadığı gibi kısa vadeli önlemlerle de ortadan kalkmayacaktır.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında hedeflenen ekonomik bağımsızlık, günümüzde teknoloji, enerji ve üretim
bağımsızlığıyla tamamlanmalıdır. Türkiye’nin sürdürülebilir büyümesi, döviz ihtiyacını azaltan,
üretkenliği artıran ve dünya pazarlarında rekabet gücünü yükselten bir ekonomik yapıya bağlıdır. Aksi
halde ihracat rekorları kırılırken ithalat faturası da büyümeye devam edecek, dış ticaret açığı
ekonomimizin gündeminden düşmeyecektir.