Gıda fiyatları, vatandaşın gündeminden hiç düşmeyen başlıkların başında geliyor. Tarlada üretilen bir ürünün market rafına veya semt pazarına gelene kadar geçirdiği süreç, yalnızca ekonomik bir mesele değil, aynı zamanda tüketicinin bütçesini doğrudan ilgilendiren önemli bir konu. Son dönemde “tarladan sofraya gıda vurgunu” olarak ifade edilen tartışmaların temelinde de üretici ile tüketici arasındaki fiyat farkı, aracılık zinciri, lojistik maliyetleri, fireler, komisyonlar ve bazı piyasa uygulamaları bulunuyor.
Burada öncelikle önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Tarladaki fiyat ile marketteki fiyat arasındaki her farkı “vurgun” olarak değerlendirmek doğru değil. Ürün tarladan çıktıktan sonra toplama, sınıflandırma, ambalajlama, depolama, nakliye, soğuk zincir, işçilik, enerji, kira, vergi ve satış giderleri gibi birçok maliyetle karşılaşıyor. Ancak bütün bu maliyetler dikkate alındığında bile ortaya çıkan olağan dışı fiyat farklarının araştırılması ve denetlenmesi gerekiyor.
Özellikle sebze ve meyvede bu konu daha fazla önem taşıyor. Çünkü tarımsal ürünler dayanıklı tüketim malları gibi uzun süre depolanamıyor. Üreticinin hasat zamanı geldiğinde ürünü hızlı biçimde satması gerekiyor. Bu durum, üreticinin pazarlık gücünü azaltabiliyor. Buna karşılık tüketici de aynı ürün için markette veya pazarda çok daha yüksek bir bedel ödemek zorunda kalabiliyor.
İşte burada tedarik zincirinin şeffaflığı büyük önem kazanıyor.
Üreticinin ürününü kaç liraya sattığı, ürünün hangi aşamalardan geçtiği, hangi maliyetlerin oluştuğu ve tüketiciye hangi fiyatla ulaştığı daha görünür hale gelirse tartışmaların önemli bir bölümü de ortadan kalkacaktır. Çünkü vatandaşın en fazla merak ettiği soru aslında çok basit: “Üreticinin aldığı para ile benim ödediğim para arasındaki fark neden bu kadar büyük?”
Bu sorunun cevabı yalnızca aracılarda aranamaz. Üretim maliyetlerindeki artış da fiyatların önemli belirleyicilerinden biridir. Gübre, yem, mazot, elektrik, ilaç, işçilik, sulama, makine ve finansman giderlerindeki yükseliş üreticinin maliyetini artırıyor. Üstelik tarımsal üretimde kuraklık, aşırı sıcaklar, don, sel ve diğer iklim koşulları da ürün miktarını ve kalitesini etkileyebiliyor. Arzın azalması ise doğal olarak fiyatlar üzerinde baskı oluşturabiliyor.
Fakat bütün bunlar, piyasanın denetlenmemesi gerektiği anlamına gelmiyor.
Tam tersine, sağlıklı bir gıda piyasası için güçlü bir denetim mekanizması gerekiyor. Özellikle fahiş fiyat, stokçuluk, yanıltıcı fiyatlandırma, kayıt dışı ticaret ve tüketiciyi yanıltan uygulamalarla mücadele edilmesi büyük önem taşıyor. Denetimlerin yalnızca son satış noktasına değil, gerektiğinde tedarik zincirinin farklı aşamalarına kadar uzanması gerekiyor.
Bir başka önemli konu ise kayıtlı ekonomi.
Üreticiden tüketiciye kadar gerçekleşen işlemlerin mümkün olduğunca kayıt altında tutulması, fiyat hareketlerinin izlenmesini kolaylaştıracaktır. Dijital sistemler burada önemli bir fırsat sunuyor. Ürünün nerede üretildiği, hangi tarihte sevk edildiği, hangi miktarda işlem gördüğü ve hangi fiyatlarla el değiştirdiği takip edilebilirse olağan dışı fiyat hareketlerini tespit etmek de kolaylaşabilir.
Bunun yanında kooperatifleşme ve üretici örgütlenmesi de dikkate alınması gereken bir başlık. Üreticinin tek başına pazarlık yapmak zorunda kalması yerine örgütlü biçimde ürününü pazarlayabilmesi hem pazarlık gücünü artırabilir hem de pazarlama maliyetlerini azaltabilir. Üreticinin tüketiciye daha kısa bir zincir üzerinden ulaşabilmesi de fiyat oluşumunda olumlu sonuçlar doğurabilir.
Burada tüketicinin rolünü de unutmamak gerekiyor. Vatandaşın fiyat karşılaştırması yapması, güvenilir satış noktalarını tercih etmesi ve karşılaştığı haksız uygulamaları ilgili kurumlara bildirmesi piyasanın daha sağlıklı işlemesine katkı sağlayacaktır.
Sonuç olarak “tarladan sofraya” uzanan gıda zincirinde mesele sadece fiyatların yüksekliği değildir. Asıl mesele, fiyatın nasıl oluştuğunun anlaşılabilir ve denetlenebilir olmasıdır.
Üretici emeğinin karşılığını almalı, tüketici de makul ve şeffaf bir fiyatla ürüne ulaşabilmelidir. Bunun yolu ise üreticiyi koruyan, tüketiciyi gözeten, aracılık süreçlerini şeffaflaştıran, kayıt dışılığı azaltan ve etkin denetim sağlayan bir sistemden geçiyor.
Gıdanın tarladan sofraya kadar geçen yolculuğu ne kadar şeffaf olursa hem üreticinin hem tüketicinin güveni o kadar güçlenecektir. Çünkü gıda piyasasında güven, en az ürünün kendisi kadar değerlidir.